Trần Văn Minh
Khoa Sư phạm - Đại học Cần Thơ

2- Tùy bút là một thể loại văn xuôi có đóng góp đáng kể vào nền văn học nước nhà, đặc biệt ở thời kỳ hiện đại. Có thể kể ra nhiều tên tuổi lớn thuộc các thế hệ sáng tác khác nhau có tác phẩm thành công ở thể loại này: Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Chế Lan Viên, Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Thi, Bình Nguyên Lộc, Vũ Bằng, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Băng Sơn… Cũng không ai phủ nhận được giá trị văn chương của những tác phẩm tùy bút tiêu biểu như Hà Nội băm sáu phố phường, Sông Đà, Đường chúng ta đi, Dòng kinh quê h ương, Thương nhớ mười hai, Ai đã đặt tên cho dòng sông?…Từ góc nhìn văn học sử, hoàn toàn có thể khẳng định rằng thể tùy bút đã có một quá trình hình thành và phát triển với những nét đặc thù về nội dung và nghệ thuật thể hiện, nằm trong quy luật vận động chung của cả nền văn học.Thực tiễn sáng tác sinh động là thế, nhưng về lý luận thì quả còn nhiều vấn đề bỏ ngỏ xung quanh thể loại tùy bút. Các nhà nghiên cứu luôn mong muốn có được sự tường minh trong thao tác phân loại, hệ thống hóa. Nhưng đó là một điều hết sức khó khăn và phức tạp vì tính chất trung gian, lưỡng hợp của tùy bút (giữa tự sự với trữ tình, giữa thơ với văn xuôi, giữa yếu tố chủ quan và khách quan…) có thể khiến cho mọi cố gắng để tìm ra sự phân định rạch ròi đều trở nên bất cập hoặc không thỏa đáng. Hậu quả là, mặc dù được công nhận như “một thể loại văn học”⁽⁵⁾ nhưng trên thực tế hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu riêng để xác định loại hình và những đặc điểm của tùy bút.

2.1- Trước hết, cần xác định lại cách hiểu hai chữ “tùy bút”. Nếu quan niệm rằng tùy bút chỉ là một lối viết tự do, phóng túng, “tùy theo ngòi bút mà đưa đẩy” thì có phần đúng, nhưng chưa đủ. Tùy bút còn là một thể loại văn xuôi với những đặc điểm nội dung, nghệ thuật đặc thù, có quá trình hình thành và phát triển lâu đời trong nền văn học Việt Nam.  Trong phần giới thiệu Nguyễn Tuân toàn tập, tập 1, Nguyễn Đăng Mạnh có nêu ra một định nghĩa bao quát được hầu hết những đặc trưng của thể loại: “Tùy bút là gì ? Định nghĩa vừa dễ lại vừa khó. Dễ vì khái niệm bản thân nó đã tự giải thích: là phóng bút, tùy bút mà viết chứ sao ! Nhưng chính vì thế mà khó.Vậy thì còn có thể nói gì về quy tắc thể loại của nó nữa ? Ở phương Tây hiện đại, tùy bút rất phát triển. Nhưng càng phát triển, khái niệm tùy bút càng mơ hồ hơn. Có người đã nói: “tự do là phép tắc duy nhất của tùy bút”. Có thể hiểu một cách đại khái thế này: người viết tùy bút thường mượn cớ thuật lại một sự kiện, một mẩu chuyện nào đó mà mình có trải qua để nhân đấy nêu lên những vấn đề này khác mà bàn bạc, mà nghị luận, triết luận, ném ra những suy tưởng của mình một cách thoải mái, phóng túng”⁽⁶⁾.Trong quyển Tam diện tùy bút, Trần Thanh Hà cũng đề xuất cách tiếp cận từ cả hai bình diện: đặc trưng thể loại và kiểu bút pháp: “Vậy, tùy bút không chỉ dùng định danh cho một thể loại mà còn bao hàm nhận diện một lối viết mới. Tức là nếu xem tùy bút ở mặt thể loại thì tùy bút có thể hiểu là một thể ký ghi lại một cách tự do cảm nghĩ của người viết, kết hợp với việc phản ánh một tâm cảnh. Còn xem tùy bút về phương diện tính chất thì có thể hiểu đó là một cách viết sáng tạo, mới mẻ dựa trên sự phóng túng tự do của người viết”⁽⁷⁾.

2.2- Thể loại vốn là hình thức tồn tại chỉnh thể của tác phẩm, nên không thể quy kết về nó chỉ dựa trên những quan sát đơn lẻ, phiến diện. Tuy vẫn còn dấu vết phái sinh từ ký, nhưng qua quá trình hình thành từ thời trung đại và phát triển mạnh mẽ trong thế kỷ XX, tùy bút đã tách hẳn ra thành một thể loại văn học, mang những đặc điểm riêng biệt: “Trong văn học hiện đại, thể tùy bút được dùng để chỉ những tác phẩm viết một cách phóng khoáng, tự do, theo dòng suy nghĩ, liên tưởng của người viết. Tùy bút cũng là ký, là ghi chép, nhưng không chỉ ghi chép sự việc, mà ghi chép suy nghĩ, cảm xúc của người viết khi tiếp xúc với thực tế”⁽⁸⁾. Căn cứ vào những đặc điểm nghệ thuật của tùy bút được nêu ra trong ý kiến vừa trích dẫn, sẽ là chưa hợp lý nếu dứt khoát xếp nó vào một trong hai loại: trữ tình hoặc tự sự.Trong tùy bút cũng có kể chuyện, thuật sự. Nhưng cái mạch chính, ưu trội lên, luôn là trữ tình. Các sự việc, hiện tượng xuất hiện có vẻ bừa bộn, không theo một trật tự lôgic hình thức nào cả. Nhờ dòng cảm xúc, ấn tượng và trường liên tưởng chủ quan của người nghệ sĩ nối kết mọi thứ lại; để rồi từ đó mà toát lên những suy nghiệm sâu sắc về đời sống. Đó là “một sự mạch lạc cao cấp” (Hoàng Ngọc Hiến). Không có cốt truyện, không có tình tiết éo le gay cấn, nên sức hấp dẫn của những trang tùy bút tùy thuộc vào cách thức tác giả bộc lộ thế giới tinh thần chủ quan với những cung bậc cảm xúc mãnh liệt, những rung động tinh tế cùng những liên tưởng bất ngờ, tài hoa, uyên bác. Cho nên, nếu xếp tùy bút vào cùng hệ thống với các tiểu loại khác của ký thì cũng có nghĩa mặc nhiên thừa nhận sự thất thế của nó khi phản ánh hiện thực trong tính thời sự nóng hổi. Mặt khác, dù đậm đà màu sắc trữ tình, tùy bút vẫn chưa hội đủ các yếu tố để được công nhận là một thể loại văn xuôi thuộc loại hình trữ tình. Bởi theo V.E. Khalizep, trong tác phẩm trữ tình “không có sự tái hiện mở rộng và chi tiết về các sự kiện, hành vi và quan hệ qua lại của con người (…). Như vậy là trong trữ tình, người ta trực tiếp thể hiện yếu tố chủ quan của đời sống con người” và “Tính chất trực tiếp và thẳng thắn của tự biểu cảm là một trong những thuộc tính quan trọng nhất của trữ tình”⁽⁹⁾. Trong khi đó, trữ tình ở tác phẩm tùy bút thường ít nhiều có màu sắc gián tiếp, thông qua những biểu hiện sinh động của tự nhiên và đời sống.Về hiện tượng trung gian giữa các tiểu loại của ký, Trần Đình Sử đã có quan điểm ghi nhận thật xác đáng: “Các cách phân loại nói trên tuy có các ưu điểm khác nhau nhưng đều mang tính tương đối. Bởi vì, trên thực tế, thể loại văn học rất đa dạng, không một lối nào bao quát được trọn vẹn và sít sao. Trước hết là các thể loại trung gian, kết hợp loại này và loại kia, không thể quy hẳn về một loại nào (…). Mặt khác, nhiều thể loại ký quy vào tự sự cũng không thật thích hợp, vì cốt truyện ít phát triển, mà chất trữ tình lại cao”⁽¹⁰⁾.Cũng trong tác phẩm Dẫn luận nghiên cứu văn học, L.V. Cherets đề nghị xếp những thể loại trung gian như tùy bút vào loại hình tự sự - trữ tình: “Nhiều khi các tác phẩm tự sự về cơ bản bao gồm những đoạn mang tính chất trữ tình: những suy nghĩ mang tính cảm xúc của tác giả xâm nhập vào câu chuyện về các biến cố (…). Văn học đã biết không ít những tác phẩm mà yếu tố tự sự và yếu tố trữ tình được kết hợp ở mức ngang quyền như nhau. Người ta gọi chúng là những tác phẩm tự sự - trữ tình”⁽¹¹⁾. Thực tế văn học Việt Nam thế kỷ XX đã minh chứng cho sự linh hoạt, đa năng của thể loại tùy bút. Nó thích ứng được ở cả thời chiến lẫn thời bình, cả sử thi hoành tráng lẫn thế sự, đời thường; có thể phản ánh hiện thực vừa trong tính thời sự nóng hổi vừa giãi bày những hoài niệm, hồi ức đến từ quá khứ, rồi hướng tới những ước mơ, khát vọng tốt đẹp về tương lai. Rõ ràng, vì có biểu hiện đầy đủ của một thể loại trung gian, mang vẻ đẹp lưỡng hợp, nên xếp tùy bút vào loại hình tự sự - trữ tình xem ra là phù hợp hơn cả.